Η Βουδαπέστη του 1956 και το δικαίωμα μιας κοινωνίας να αποφασίζει για τον εαυτό της
Στις 23 Οκτωβρίου 1956, οι δρόμοι της Βουδαπέστης γέμισαν από ανθρώπους που διεκδικούσαν το δικαίωμα να ορίζουν τη ζωή και το μέλλον της χώρας τους. Εβδομήντα χρόνια αργότερα, η επέτειος της Ουγγρικής Εξέγερσης προσφέρει μια ευκαιρία να αναμετρηθούμε με μια επίμονη πολιτική αυταπάτη: ότι μια εξουσία μπορεί να υπηρετεί έναν λαό χωρίς να δέχεται την ελεύθερη κρίση του. Η ουγγρική εμπειρία έδειξε πόσο αιματηρή μπορεί να γίνει η υπεράσπιση αυτής της αυταπάτης.
Για όσους μεγαλώσαμε με τις εικόνες μιας Ευρώπης χωρισμένης από το Σιδηρούν Παραπέτασμα, το 1956 ανήκει στις ιστορίες που εξηγούν εκείνον τον διχασμό. Η απόσταση του χρόνου, όμως, συχνά μετατρέπει τα πρόσωπα σε σύμβολα και τις συγκρούσεις σε έτοιμα συμπεράσματα. Έτσι χάνεται το πιο ουσιαστικό στοιχείο της εξέγερσης: η συνάντηση ανθρώπων με διαφορετικές πεποιθήσεις γύρω από την απαίτηση να πάψουν να ζουν υπό τον φόβο της κρατικής καταστολής και την κηδεμονία της Μόσχας.
Η έκρηξη είχε προετοιμαστεί μέσα στη σταλινική καθημερινότητα. Η πολιτική αστυνομία, οι διώξεις και οι καταναγκασμοί της οικονομικής πολιτικής είχαν διαβρώσει τη σχέση της εξουσίας με την κοινωνία. Οι μεταρρυθμιστικές προσδοκίες που συνδέθηκαν με τον Ίμρε Νάγκυ, πρωθυπουργό από το 1953 έως το 1955, επέζησαν της απομάκρυνσής του. Οι συζητήσεις των διανοουμένων και η κινητοποίηση των φοιτητών έδωσαν δημόσια έκφραση σε μια δυσαρέσκεια που το καθεστώς αδυνατούσε πλέον να περιορίσει.
Εδώ βρίσκεται και μια πλευρά του 1956 που αξίζει να διαφυλάξουμε από τις απλουστεύσεις. Στην εξέγερση συμμετείχαν εργάτες, φοιτητές, αντικομμουνιστές και κομμουνιστές που επιζητούσαν βαθιά αλλαγή. Τα εργατικά συμβούλια διεκδικούσαν λόγο στην παραγωγή και στην πολιτική ζωή. Ορισμένα συνέδεαν ρητά τον σοσιαλισμό με την εθνική ανεξαρτησία και την απαλλαγή από την αυθαιρεσία των ηγετών. Η εξέγερση περιείχε διαφορετικά οράματα για το αύριο, τα οποία συνέκλιναν στην απόρριψη του μονοκομματικού καταναγκασμού και της σοβιετικής επιβολής.
Αυτή η πολυφωνία έχει σημασία. Όταν ένα κράτος ισχυρίζεται ότι κυβερνά στο όνομα των εργατών, αλλά καταστέλλει τα ανεξάρτητα όργανά τους, η αντίφαση αγγίζει τον πυρήνα της νομιμοποίησής του. Οι εξεγερμένοι αμφισβήτησαν έμπρακτα το δικαίωμα του κόμματος να ορίζει ποια είναι τα συμφέροντά τους και ποιος επιτρέπεται να τα εκφράζει. Το αίτημα της ελευθερίας αποκτούσε έτσι συγκεκριμένο περιεχόμενο: ελεύθερος λόγος, πολιτική εκπροσώπηση και δυνατότητα επιλογής της κυβέρνησης.
Ο Νάγκυ βρέθηκε στο κέντρο αυτής της ραγδαίας μεταβολής. Προερχόμενος από το ίδιο το κομμουνιστικό σύστημα, κλήθηκε να ανταποκριθεί σε απαιτήσεις που υπερέβαιναν μια περιορισμένη μεταρρύθμιση. Στις 30 Οκτωβρίου ανακοίνωσε την επαναφορά του πολυκομματισμού. Την 1η Νοεμβρίου διακήρυξε την ουδετερότητα της Ουγγαρίας και την αποχώρησή της από το Σύμφωνο της Βαρσοβίας. Η σύγκρουση αφορούσε πλέον ευθέως το δικαίωμα της χώρας να αποφασίζει για την πολιτική της οργάνωση και τη διεθνή της θέση.
Στις 4 Νοεμβρίου, η μεγάλης κλίμακας σοβιετική επίθεση έδωσε τη στρατιωτική απάντηση της Μόσχας. Η εξέγερση συντρίφτηκε και η εξουσία του Γιάνος Κάνταρ στηρίχθηκε στη σοβιετική επέμβαση. Χιλιάδες άνθρωποι σκοτώθηκαν και περίπου 200.000 εγκατέλειψαν τη χώρα. Ακολούθησαν διώξεις, φυλακίσεις και εκτελέσεις. Ο Νάγκυ εκτελέστηκε το 1958. Η αποκατάσταση του ελέγχου απαίτησε και τη διαστρέβλωση της μνήμης: η εξέγερση έπρεπε να καταγραφεί στην επίσημη αφήγηση ως «αντεπανάσταση».
Η δυτική συμπαράσταση δεν μετατράπηκε σε στρατιωτική βοήθεια. Οι Ούγγροι βρέθηκαν αντιμέτωποι με τα όρια που επέβαλλε η ισορροπία ισχύος του Ψυχρού Πολέμου. Η διαπίστωση αυτή δεν μεταφέρει την ευθύνη της καταστολής από εκείνους που την αποφάσισαν. Μας υποχρεώνει, όμως, να κρίνουμε τη διεθνή αλληλεγγύη από το πρακτικό της αντίκρισμα. Η υποδοχή και η μετεγκατάσταση των Ούγγρων προσφύγων υπήρξαν μια ουσιαστική μορφή βοήθειας σε ανθρώπους που είχαν χάσει την πατρίδα τους.
Σήμερα, η επέτειος μάς καλεί να εξετάσουμε και τη δική μας συνέπεια. Η υπεράσπιση της εθνικής ανεξαρτησίας δεσμεύει όποιον την επικαλείται να αναγνωρίζει το ίδιο δικαίωμα και στους άλλους λαούς. Η επίκληση της κοινωνικής δικαιοσύνης δημιουργεί την υποχρέωση να ακούγονται ελεύθερα εκείνοι στο όνομα των οποίων ασκείται η εξουσία. Και ο σεβασμός προς τους πρόσφυγες του 1956 θέτει ένα απαιτητικό μέτρο για τη στάση μας απέναντι στους ανθρώπους που αναζητούν προστασία σε κάθε εποχή.
Η Ουγγρική Εξέγερση ηττήθηκε στρατιωτικά, αλλά άφησε ένα ερώτημα που καμία επέτειος δεν μπορεί να κλείσει: ποιος δικαιούται να αποφασίζει για μια κοινωνία; Η απάντηση των ανθρώπων που βγήκαν στους δρόμους της Βουδαπέστης παραμένει δεσμευτική για κάθε δημοκρατία. Οι πολίτες δικαιούνται να αμφισβητούν την εξουσία, να οργανώνονται ανεξάρτητα και να αλλάζουν την πορεία της χώρας τους. Εβδομήντα χρόνια μετά, ο ουσιαστικότερος φόρος τιμής είναι να υπερασπιζόμαστε αυτά τα δικαιώματα με την ίδια συνέπεια, ακόμη κι όταν η άσκησή τους ενοχλεί τη δική μας πλευρά.
Πηγές
Εργατικό Συμβούλιο του Μίσκολτς και της περιφέρειας Μπόρσοντ, ψήφισμα της 25ης Οκτωβρίου 1956. Τεκμηριώνει τη συμμετοχή εργατών και τη σύνδεση σοσιαλιστικών αιτημάτων με την εθνική ανεξαρτησία.
Imre Nagy Memorial House, βιογραφία του Ίμρε Νάγκυ. Χρονολόγιο μεταρρυθμίσεων, πολυκομματισμού, ουδετερότητας και εκτέλεσης.
https://www.nagyimreemlekhaz.hu/en/imre-nagy.html
Υπουργείο Εξωτερικών των ΗΠΑ, Hungary 1956. Σοβιετική επέμβαση και διπλωματικές ενέργειες στον ΟΗΕ.
https://2001-2009.state.gov/r/pa/ho/time/lw/107186.htm
Ύπατη Αρμοστεία του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες, Fiftieth Anniversary of the Hungarian uprising and refugee crisis. Περίπου 200.000 πρόσφυγες και διεθνής επιχείρηση υποδοχής και μετεγκατάστασης.
https://www.unhcr.org/news/stories/fiftieth-anniversary-hungarian-uprising-and-refugee-crisis.
