Με μεγάλη συμμετοχή κοινού και σε ατμόσφαιρα υψηλού επιστημονικού ενδιαφέροντος πραγματοποιήθηκαν το βράδυ της Τετάρτης 5 Αυγούστου 2026, στο Αγιονέρι του Αρχαιολογικού Πάρκου Δίου, στο Ωδείο των μεγάλων θερμών, οι «Αρχαιολογικές Ομιλίες– Δημήτριος Παντερμαλής», στο πλαίσιο του 55ου Φεστιβάλ Ολύμπου.
Η φετινή θεματική, «Η γυναίκα στο αρχαίο Δίον», ανέδειξε, μέσα από τα αρχαιολογικά δεδομένα και τη σύγχρονη επιστημονική έρευνα, τον πολυσύνθετο ρόλο της γυναίκας από τη μακεδονική περίοδο έως και τα πρώτα χρόνια της ρωμαϊκής αποικίας (τέλη 1ου αι. π.Χ. – 40 μ.Χ.).
Οι δύο διαλέξεις ανέπτυξαν ζητήματα που αφορούν όχι μόνο την κοινωνική θέση των γυναικών, αλλά και την καθημερινότητά τους, τη δημόσια παρουσία, τη θρησκευτική τους δράση, την οικογενειακή ζωή και την αισθητική τους έκφραση, προσφέροντας μια ολοκληρωμένη εικόνα του γυναικείου κόσμου στην αρχαιότητα.
Στον χαιρετισμό του, ο πρόεδρος του Οργανισμού Φεστιβάλ Ολύμπου, Γρηγόρης Παπαχρήστος, αναφέρθηκε στον θεσμό «Αρχαιολογικές Ομιλίες – Δημήτρης Παντερμαλής», επισημαίνοντας ότι «αναδεικνύει σημαντικές πτυχές της ιστορίας του αρχαιολογικού χώρου του Δίου και της ζωής των αρχαίων κατοίκων του».
Ιδιαίτερα συγκινητική ήταν η αναφορά του στην παρουσία του Γιώργου Φουρνιάδη, εκ των πρωτεργατών του Φεστιβάλ Ολύμπου και επί σειρά ετών καλλιτεχνικού διευθυντή, καθώς και του Θανάση Μπίντα, επίσης πρώην καλλιτεχνικό διευθυντή του θεσμού.
«Τους ευχαριστούμε θερμά για τη σημερινή παρουσία τους, αλλά κυρίως γιατί με το όραμα, την αφοσίωση και την έμπνευσή τους έθεσαν τα θεμέλια του Φεστιβάλ Ολύμπου. Σε αυτό το πολύτιμο έργο συνεχίζουμε να πορευόμαστε με σεβασμό, συνέπεια, αξιοπρέπεια και αίσθημα ευθύνης», ανέφερε χαρακτηριστικά ο κ. Παπαχρήστος.
Η Καθηγήτρια Κλασικής Αρχαιολογίας του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης και Διευθύντρια της Ανασκαφής Δίου, κ. Ελένη Παπαγιάννη, παρουσίασε την εισήγηση «Γυναίκες του αρχαίου Δίου», αξιοποιώντας το πλούσιο αρχαιολογικό υλικό που έχει φέρει στο φως η πολύχρονη ανασκαφική έρευνα στην ιερή πόλη των Μακεδόνων. Μέσα από επιγραφές, ταφικά μνημεία, αγάλματα, αναθηματικά αφιερώματα, κοσμήματα, ειδώλια και αντικείμενα καθημερινής χρήσης αναδείχθηκαν πρόσωπα γυναικών που έζησαν στο Δίον, οι οικογενειακές τους σχέσεις, η οικονομική τους επιφάνεια και η συμμετοχή τους στη θρησκευτική ζωή της πόλης.
Ιδιαίτερη αναφορά έγινε στην ενδυμασία και τον καλλωπισμό των γυναικών, όπως αποτυπώνονται στη γλυπτική και στα ταφικά μνημεία. Παράλληλα, επισημάνθηκε ότι «η εικόνα που διαθέτουμε σήμερα αντανακλά κυρίως τις ανώτερες κοινωνικές τάξεις, καθώς τα μνημειακά έργα και τα πλούσια κτερίσματα ανήκαν κατά κανόνα σε οικογένειες με σημαντική οικονομική και κοινωνική ισχύ».
Μέσα από τη διάλεξη της κ. Παπαγιάννη, ακούστηκαν ονόματα σημαντικών γυναικών –που έζησαν στην αρχαία πόλη του Δίου κατά τους ύστερους ρωμαϊκούς χρόνους– από επιγραφές σε επιτύμβια μνημεία της εποχής, επιτύμβιους βωμούς και στήλες: Ανθεστία Ιουκούνδα, Ανθεστία Μαξίμα, Μεστρία Ακυληίνα, Μεστρία Νέμεση, Πομπωνία Ακυληίνα, Ερεννία Παγκίλλα, Ερεννία Πρίμα, Ιγνατία Ερεννία, Κασσία Σαβίνα, Ιουλία Φρουγιανή Αλεξάνδρα, Επιθυμητή, Ιταλία, Ιουλία, Στρατύλλω, Χαρίτη, Ευτυχιανή (μαία και ιατρός).
Τα ευρήματα των ανασκαφών δίνουν πολύτιμες πληροφορίες. Τα γυναικεία αγάλματα που έχουν βρεθεί αποτυπώνουν -και- την μόδα της εποχής:
«μια διακεκριμένη γυναίκα της ρωμαϊκής αποικίας αναπαριστά ο ανδριάντας που βρέθηκε εντοιχισμένος στο τείχος της μεταγενέστερης πόλης της ύστερης αρχαιότητας και εικονίζει μια γυναίκα που φορά ποδήρη χιτώνα ραμμένο από λεπτό, χυτό ύφασμα με πλούσιες αναδιπλώσεις, μακρύ ιμάτιο από πιο βαρύ ύφασμα και δερμάτινα κλειστά υποδήματα που φορούν οι Ρωμαίες των ανώτερων κοινωνικών τάξεων. Ενδεικτικό της κοινωνικής θέσης είναι και βαρύτιμο δαχτυλίδι με την ογκώδη στεφάνη (κεφαλή)».
«Την μόδα για τις γυναικείες κομμώσεις των ρωμαϊκών χρόνων» υπογράμμισε μεταξύ των άλλων η κ. Παπαγιάννη, «υπαγορεύουν τα χτενίσματα που επιλέγουν οι γυναίκες της αυτοκρατορικής οικογένειας. Η Ιουλία Φρουγιανή Αλεξάνδρα, ώριμης ηλικίας γυναίκα φέρει επιτηδευμένη κόμμωση με μακριές πλεξίδες που τυλίγονται γύρω από το κεφάλι δίνοντας την εντύπωση ενός πλούσιου τιρμπάν. Η ενδυμασία της αποτελείται από έναν ποδήρη χιτώνα ραμμένο από μαλακό και χυτό ύφασμα, όπως δείχνουν οι αναδιπλώσεις στο ύψος των ποδιών, και ένα μακρύ ιμάτιο που τυλίγει σχεδόν όλο της το σώμα…»
Ολοκληρώνοντας η κ Παπαγιάννη, αναφέρθηκε στις πολύ σημαντικές πληροφορίες που δίνουν τα κτερίσματα των τάφων:
«για τα αντικείμενα της καθημερινής ζωής των γυναικών του αρχαίου Δίου αντλούμε από τα κτερίσματα τάφων των ύστερων ρωμαϊκών χρόνων και της ύστερης αρχαιότητας σε ορισμένους από τους οποίους έχουν βρεθεί εντυπωσιακά χρυσά σκουλαρίκια, ορισμένα διακοσμημένα με ημιπολύτιμους λίθους. Τα κοσμήματα αυτά δείχνουν την ευμάρεια των γυναικών της εποχής, ενώ ορισμένοι χάλκινοι καθρέφτες που βλέπετε δεξιά και εντοπίστηκαν να συνοδεύουν τις νεκρές στην τελευταία τους κατοικία αντανακλούν την καθημερινή περιποίηση και την διάθεση καλλωπισμού που χαρακτήριζε τις εύπορες γυναίκες του αρχαίου Δίου με βάση τις μαρτυρίες αυτής της εποχής».
Στη διάλεξη που ακολούθησε με θέμα «Γυναίκες μέσα και έξω από το σπίτι στην αρχαία Ελλάδα», η Καθηγήτρια Κλασικής Αρχαιολογίας του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης κ. Ελένη Μανακίδου, παρουσίασε μια ευρύτερη θεώρηση της γυναικείας ζωής στον ελληνικό κόσμο. Μέσα από την εικονογραφία των αγγείων, τη γλυπτική, τις γραπτές πηγές και τα αρχαιολογικά τεκμήρια αναδείχθηκαν οι δραστηριότητες των γυναικών στον οίκο, όπως η υφαντική, η ανατροφή των παιδιών, η διαχείριση της οικίας και η φροντίδα της οικογένειας, αλλά και η παρουσία τους έξω από το σπίτι, κυρίως στις θρησκευτικές τελετές, στις γιορτές, στις πομπές, στα ιερά και σε κοινωνικές εκδηλώσεις, όπου η συμμετοχή τους ήταν καθοριστική για τη λειτουργία της κοινότητας.
«Η παρουσία των γυναικών» επισήμανε η κ. Ελένη Μανακίδου, «είναι ιδιαίτερα συχνή και πολυσχιδής στις απεικονιστικές τέχνες των αρχαίων Ελλήνων και οι μορφές τους εμφανίζονται σε διάφορες σκηνές με ποικίλες δραστηριότητες μέσα στο σπίτι αλλά και έξω από αυτό.
Κύρια θέση ανάμεσα στις οικιακές ασχολίες είχε η κατεργασία του μαλλιού για την παραγωγή υφασμάτων διαφόρων τύπων και η γνώση της υφαντικής τέχνης θεωρούνταν μία από τις πιο σημαντικές δεξιότητες των γυναικών στην αρχαία Ελλάδα, όπως φαίνεται από τις ανάλογες απεικονίσεις στα αγγεία και τα αρχαιολογικά ευρήματα. Η επίσκεψη στην κρήνη με γυναικείες συντροφιές ήταν ένα άλλο αγαπητό θέμα, όπως και οι σκηνές με στιγμιότυπα από δύο κομβικά γεγονότα, τον γάμο και το πένθος για τους νεκρούς, στα οποία οι γυναίκες είχαν πρωταγωνιστικό ρόλο.
Στη ζωή των γυναικών ξεχωριστό ρόλο κατείχε, επίσης, η συμμετοχή τους στη θρησκευτική ζωή της οικογένειας και της κοινότητας και είναι συχνές οι σκηνές όπου συμμετέχουν σε διάφορα λατρευτικά δρώμενα με δημόσιο ή ιδιωτικό χαρακτήρα (σε πομπές, σπονδές, χορούς και εορταστικά γεύματα)».
Οι δύο εισηγήσεις ανέδειξαν ότι, παρά τους περιορισμούς που επέβαλλαν οι κοινωνικές δομές της εποχής, οι γυναίκες δεν υπήρξαν αόρατες μορφές της ιστορίας. Αντίθετα, μέσα από τα αρχαιολογικά ευρήματα, τις επιγραφές και τα έργα τέχνης διαμορφώνεται σήμερα μια περισσότερο ολοκληρωμένη εικόνα για τη συμβολή τους στην οικογένεια, στη θρησκεία, στην οικονομική ζωή και στη διατήρηση της κοινωνικής συνοχής, τόσο στο μακεδονικό Δίον όσο και κατά την περίοδο της ρωμαϊκής αποικίας.
Οι διαλέξεις πλαισιώθηκαν από πλούσιο εικονογραφικό υλικό προερχόμενο από το αρχαίο Δίον και την αρχαία ελληνική τέχνη, προσφέροντας στο κοινό τη δυνατότητα να γνωρίσει μέσα από αυθεντικά αρχαιολογικά τεκμήρια τον κόσμο των γυναικών της αρχαιότητας και τις μεταβολές που γνώρισε μέσα στους αιώνες.
Την εκδήλωση διάνθισαν μουσικά, μέλη της Ορχήστρας Νέων Δίου, ο μαέστρος Νίκος Πατρής, ο Γιάννης Τσουπλής και η Χρυσάνθη Ευαγγελοπούλου, δημιουργώντας μια ατμόσφαιρα που συνέδεσε αρμονικά την επιστημονική γνώση με την καλλιτεχνική έκφραση στο όμορφο χώρο του αρχαίου Ωδείου.
Οι «Αρχαιολογικές Ομιλίες – Δημήτριος Παντερμαλής» αποτελούν έναν σημαντικό επιστημονικό θεσμό του Φεστιβάλ Ολύμπου, συνεχίζοντας το όραμα του αείμνηστου Δημήτρη Παντερμαλή για την ανάδειξη της ιστορίας και της αρχαιολογικής έρευνας του Δίου. Παράλληλα, ενισχύει τον διάλογο μεταξύ της επιστημονικής κοινότητας και του κοινού, ενώ η συμμετοχή επιβεβαιώνει το έντονο ενδιαφέρον για την αρχαιολογική γνώση και την πολιτιστική μας κληρονομιά.
