Πόσο ασφαλής θα ήταν ένας κόσμος χωρίς πυρηνικά; Γράφει ο Ιωάννης Χατζημπεάκης
Στη Σενζέν, οι ηγέτες της Κίνας, της Ρωσίας και των Ηνωμένων Πολιτειών συμφώνησαν ότι ένας πυρηνικός πόλεμος δεν έχει νικητή. Το δυσκολότερο ερώτημα αφορά όσα οφείλουν τα κράτη το ένα στο άλλο, αν θέλουν κάποτε να πάψουν να στηρίζουν την ασφάλειά τους στον φόβο ενός τέτοιου πολέμου.
Η πιο αποκαλυπτική λέξη στην κοινή δήλωση της Σενζέν είναι το ρήμα «επιβεβαίωσαν». Στις 19 Νοεμβρίου 2026, ο Σι Τζινπίνγκ, ο Βλαντίμιρ Πούτιν και ο Ντόναλντ Τραμπ επιβεβαίωσαν ότι «ένας πυρηνικός πόλεμος δεν μπορεί να κερδηθεί και δεν πρέπει να διεξαχθεί». Την ίδια αρχή είχαν διακηρύξει το 2022 οι χώρες τους μαζί με τη Γαλλία και τη Βρετανία. Τι χρειάζεται, λοιπόν, να συζητήσουν τρεις πρόεδροι που ήδη συμφωνούν; Την απάντηση δίνει η αμέσως επόμενη πρόταση της δήλωσης. Θα αρχίσουν διάλογο για τη μείωση των πυρηνικών κινδύνων και την αποτροπή της διάδοσης των πυρηνικών όπλων. Με άλλα λόγια, αναγνωρίζουν ότι ακόμη και κυβερνήσεις που αντιλαμβάνονται το μέγεθος της καταστροφής μπορούν, με τις αποφάσεις τους, να φέρουν τον κόσμο πιο κοντά της.
Αν εξαλειφόταν η πυρηνική απειλή, ο κόσμος θα ήταν ασφαλέστερος. Αξίζει να το πούμε καθαρά. Καμία μελλοντική διαμάχη για ένα σύνορο, ένα νησί ή την τύχη μιας συμμαχίας δεν θα μπορούσε να καταλήξει σε ανταλλαγή πυρηνικών πληγμάτων. Για τις κοινωνίες που σήμερα ζουν με αυτό το ενδεχόμενο, το κέρδος θα ήταν ανυπολόγιστο. Το «πόσο ασφαλέστερος», ωστόσο, εξαρτάται από το πώς θα φτάναμε ως εκεί. Άλλες συνέπειες θα είχε ο τελευταίος αφοπλισμός ύστερα από χρόνια αμοιβαίων ελέγχων και άλλες η ξαφνική κατάρρευση μιας ισορροπίας από την οποία ορισμένα κράτη εξακολουθούν να εξαρτούν την επιβίωσή τους.
Η απόφαση που δεν ελήφθη
Για να καταλάβουμε γιατί είναι τόσο δύσκολο να εγκαταλείψουν τα κράτη τα πυρηνικά όπλα, αρκεί να δούμε την αποτροπή από τη θέση εκείνου στον οποίο απευθύνεται. Μια κυβέρνηση εξετάζει το ενδεχόμενο να επιτεθεί. Οι στρατιωτικοί της μπορεί να της υπόσχονται ότι θα καταλάβουν γρήγορα το έδαφος που διεκδικεί. Αν όμως ο αντίπαλος διατηρεί, ακόμη και ύστερα από επίθεση, τη δυνατότητα να επιφέρει καταστροφικά αντίποινα, ο υπολογισμός της αλλάζει. Ποιο εδαφικό κέρδος θα μπορούσε να δικαιολογήσει την απώλεια μιας πόλης της; Η αποτροπή έχει επιτύχει τη στιγμή που ο ηγέτης κλείνει τον φάκελο και ματαιώνει την επίθεση. Από αυτή την άποψη, η σπουδαιότερη πολιτική συνέπεια ενός οπλοστασίου μπορεί να είναι μια απόφαση που δεν ελήφθη ποτέ.
Εδώ βρίσκεται και η δυσκολία κάθε ιστορικής αποτίμησης. Μπορούμε να μελετήσουμε τους πολέμους που έγιναν. Για εκείνους που αποφεύχθηκαν, σπάνια γνωρίζουμε πόσο βάρυνε ο φόβος των πυρηνικών σε σύγκριση με τη διπλωματία, τη μνήμη ενός προηγούμενου πολέμου ή την απροθυμία μιας κοινωνίας να θυσιάσει τα παιδιά της. Είναι εύλογο να αποδώσουμε στην πυρηνική αποτροπή μέρος της αυτοσυγκράτησης που επέδειξαν αντίπαλες μεγάλες δυνάμεις. Είναι πολύ πιο δύσκολο να της πιστώσουμε κάθε ειρηνική έκβαση. Κι όμως, από αυτή τη διαφορά εξαρτάται μια κρίσιμη επιλογή. Αν αποδώσουμε στα όπλα όλη την επιτυχία, θα πάψουμε να επενδύουμε ακριβώς στις πολιτικές ικανότητες που θα χρειαστούμε όταν τα όπλα θα πρέπει να αποσυρθούν.
Τον Οκτώβριο του 1962, στην κρίση των πυραύλων της Κούβας, ο Τζον Κένεντι και ο Νικίτα Χρουστσόφ είχαν κάθε λόγο να φοβούνται ο ένας τον άλλον. Είχαν, επίσης, σοβαρή δυσκολία να καταλάβουν τι ακριβώς ζητούσε ο καθένας για να υποχωρήσει. Η λύση περιέλαβε την απόσυρση των σοβιετικών πυραύλων από την Κούβα, την αμερικανική διαβεβαίωση ότι δεν θα γινόταν εισβολή στο νησί και την εμπιστευτική ενημέρωση της Μόσχας ότι θα αποσύρονταν οι αμερικανικοί πύραυλοι από την Τουρκία. Η τελευταία λεπτομέρεια έχει ιδιαίτερη σημασία. Για να απομακρυνθούν οι πύραυλοι που απειλούσαν τους Αμερικανούς, ο Αμερικανός πρόεδρος χρειάστηκε να πάρει στα σοβαρά και τους πυραύλους που ανησυχούσαν τους Σοβιετικούς. Χρειάστηκε, επίσης, να δεχθεί έναν συμβιβασμό που δύσκολα θα μπορούσε να υπερασπιστεί δημόσια εκείνες τις ώρες. Αυτό το πολιτικό έργο δεν μπορούσε να το κάνει κανένα οπλοστάσιο.
Η ασφάλεια από την πλευρά του μικρότερου κράτους
Η ίδια κρίση διαβάζεται διαφορετικά από την Αβάνα ή την Άγκυρα. Στην ιστορία που συνήθως αφηγούμαστε, πρωταγωνιστούν δύο ηγέτες που βρήκαν τρόπο να σώσουν την ειρήνη. Στον χάρτη, όμως, διακρίνονται και δύο άλλες χώρες. Αποφάσεις για πυραύλους εγκατεστημένους στο έδαφός τους έγιναν μέρος μιας συνεννόησης ανάμεσα στην Ουάσιγκτον και τη Μόσχα. Η απόσταση ανάμεσα στις δύο οπτικές έχει σημασία και για τη Σενζέν. Μια συμφωνία μπορεί να κάνει τις σχέσεις τριών μεγάλων δυνάμεων πιο προβλέψιμες και να αφήνει αναπάντητο το ερώτημα τι θα συμβεί στη χώρα που βρίσκεται ανάμεσά τους.
Η Ουκρανία δίνει σε αυτό το ερώτημα συγκεκριμένο περιεχόμενο. Το 1994, με το Μνημόνιο της Βουδαπέστης, η Ρωσία, οι Ηνωμένες Πολιτείες και η Βρετανία επαναβεβαίωσαν ότι θα σεβαστούν την ανεξαρτησία, την κυριαρχία και τα υφιστάμενα σύνορα της Ουκρανίας, στο πλαίσιο της προσχώρησής της στη Συνθήκη για τη Μη Διάδοση των Πυρηνικών Όπλων ως μη πυρηνικού κράτους. Το μνημόνιο δεν προέβλεπε αυτόματη στρατιωτική συνδρομή σε περίπτωση εισβολής. Το 2022, μία από τις υπογράφουσες δυνάμεις εξαπέλυσε εναντίον της Ουκρανίας εισβολή πλήρους κλίμακας. Θα ήταν αυθαίρετο να συμπεράνουμε ότι μια διαφορετική πυρηνική επιλογή του Κιέβου θα είχε αποτρέψει τον πόλεμο. Μπορούμε, όμως, να καταλάβουμε τι θα ρωτήσει η επόμενη χώρα από την οποία θα ζητηθεί ανάλογη δέσμευση. Ποιος θα αναλάβει ποια υποχρέωση, και τι θα γίνει την ημέρα που ένας από τους υπογράφοντες παραβιάσει τον λόγο του;
Εδώ οι πυρηνικές δυνάμεις αντιμετωπίζουν και ένα πρόβλημα πειθούς που οι ίδιες συντηρούν. Όσο επιμένουν ότι τα δικά τους όπλα είναι απαραίτητα για την εθνική τους ασφάλεια, τόσο δυσκολότερα θα πείσουν μια εκτεθειμένη χώρα ότι η ασφάλειά της εξυπηρετείται καλύτερα χωρίς αυτά. Από την πλευρά του ισχυρού, κάθε νέο πυρηνικό κράτος αυξάνει την πιθανότητα μιας επικίνδυνης κρίσης. Από την πλευρά του αδύναμου, η απόκτηση του όπλου μπορεί να μοιάζει με τον μόνο τρόπο να υποχρεώσει τους ισχυρούς να υπολογίζουν το κόστος μιας επίθεσης εναντίον του. Όποιος επιθυμεί ειλικρινά τη μη διάδοση οφείλει να προσφέρει πειστική απάντηση και στη δεύτερη αγωνία. Η επίκληση του κοινού καλού έχει μικρή βαρύτητα για εκείνον που υποψιάζεται ότι, στην ώρα της ανάγκης, θα μείνει μόνος.
Τι θα κρατούσε την ειρήνη την επόμενη μέρα;
Ας υποθέσουμε ότι οι πυρηνικές δυνάμεις συμφωνούν πράγματι να καταστρέψουν τα όπλα τους. Όσο μειώνονται τα αποθέματα, τόσο αποκτά μεγαλύτερη πολιτική σημασία η διαβεβαίωση ότι όλοι τηρούν τη συμφωνία. Όταν απομένουν ελάχιστες κεφαλές, ακόμη και μια αβάσιμη υποψία για κρυφό απόθεμα μπορεί να υπονομεύσει χρόνια διαπραγματεύσεων. Μια κυβέρνηση που ανοίγει τις εγκαταστάσεις της σε επιθεωρήσεις προσφέρει στην αντίπαλη κυβέρνηση κάτι πολιτικά πολύτιμο. Της δίνει τη δυνατότητα να εξηγήσει στους δικούς της πολίτες γιατί μπορεί και εκείνη να προχωρήσει σε αφοπλισμό. Η επαλήθευση αποκτά έτσι δημοκρατικό περιεχόμενο. Επιτρέπει σε μια κοινωνία να κρίνει αν η ηγεσία της δικαιολογημένα αναλαμβάνει τον κίνδυνο που της ζητά να μοιραστεί.
Θα απέμενε το ζήτημα της συμβατικής ισχύος. Σε έναν κόσμο χωρίς πυρηνικά, το ισχυρότερο κράτος θα εξακολουθούσε να διαθέτει περισσότερα στρατεύματα και μεγαλύτερη οικονομική αντοχή από τον μικρότερο γείτονά του. Για τον κάτοικο μιας παραμεθόριας πόλης, η μείωση του πυρηνικού κινδύνου θα συνιστούσε πραγματική ανακούφιση. Θα είχε, ωστόσο, κάθε λόγο να θέλει να γνωρίζει αν οι σύμμαχοι της χώρας του μπορούν να τη βοηθήσουν εγκαίρως και αν ο γείτονας πιστεύει ότι θα το πράξουν. Όσοι διαπραγματεύονται τον αφοπλισμό οφείλουν να δώσουν θέση στο τραπέζι και σε εκείνους που θα ζήσουν με τη νέα ισορροπία. Διαφορετικά, η ανασφάλεια που σήμερα τροφοδοτεί την επιθυμία απόκτησης πυρηνικών θα επιβιώσει της κατάργησής τους.
Οι τρεις ηγέτες στη Σενζέν δεσμεύτηκαν σε διάλογο. Ένα πρώτο μέτρο της αξίας του θα είναι αν, στην επόμενη κρίση, ένας από αυτούς θα μπορεί να ζητήσει εξηγήσεις για μια ανησυχητική κίνηση και να πάρει απάντηση προτού αισθανθεί υποχρεωμένος να αντιδράσει. Ένα πιο απαιτητικό μέτρο θα είναι αν θα δεχθούν αμοιβαίους ελέγχους και περιορισμούς που ο καθένας θα προτιμούσε, για λόγους ευκολίας, να ισχύουν μόνο για τους άλλους. Και η πιο πειστική μαρτυρία επιτυχίας ίσως έρθει κάποτε από μια τέταρτη πρωτεύουσα. Από μια κυβέρνηση που, μολονότι αισθάνεται ότι απειλείται, θα μπορεί να εξηγήσει στους πολίτες της με συγκεκριμένους λόγους γιατί είναι ασφαλές να παραμείνει χωρίς πυρηνικά.
Πόσο ασφαλής, λοιπόν, θα ήταν ο κόσμος χωρίς την πυρηνική απειλή; Αρκετά ασφαλέστερος ώστε ο αφοπλισμός να αξίζει τη μακρά πολιτική προσπάθεια που απαιτεί. Και ακόμη αρκετά επικίνδυνος ώστε να έχει σημασία κάθε συμφωνία που θα τον καταστήσει εφικτό. Η ιστορική συμβολή της πυρηνικής αποτροπής ήταν ότι έδωσε ακόμη και σε αμείλικτους αντιπάλους έναν ισχυρό λόγο να σταματήσουν. Η φιλοδοξία της πολιτικής οφείλει να φτάνει μακρύτερα. Να μπορεί κάποτε ένας λαός να εμπιστεύεται το αύριο χωρίς η τελευταία εγγύηση για τη δική του επιβίωση να είναι η δυνατότητα να αφανίσει έναν άλλον.
Ιωάννης Χατζημπεάκης
Απόφοιτος Ευρωπαϊκών Σπουδών: Ιστορία, Κοινωνία, Πολιτισμός ΕΑΠ
Μεταπτυχιακός φοιτητής Τμ. Διεθνών Σπουδών - Στρατηγική και Διεθνής Πολιτική, ΠΑ.ΜΑΚ


